Hicri 13-cü əsrin mücəddidi kimi qəbul edilən böyük İslam alimi Səid Nursi Risale-i Nur külliyyatında İsa Peyğəmbərin yer üzünə ikinci dəfə gəlməsiylə əlaqədar mühüm açıqlamalar vermişdir. Ayələr və hədislər əsasında, İsa Peyğəmbərin Axırzamanda yenidən dünyaya gələcəyini, xristianları batil inanc və tətbiqlərindən təmizləyərək haqq din əxlaqına dəvət edəcəyini, bu dövrdə İsa Peyğəmbərə itaət edən səmimi İsəvilərlə müsəlmanların ittifaq yaradacaqlarını, İsa Peyğəmbərin Mehdiylə birlikdə İslam əxlaqının yer üzünə hakim olmasına vəsilə olacağını qeyd etmişdir.
Lakin Bədiüzzamanın bu açıqlamaları bəzən yanlış başa düşülərək yanlış şərh olunur. Xüsusilə Bədiüzzamanın İsa Peyğəmbər və Mehdinin “şəxs-i mənəviləri”ndən bəhs etdiyi sözlərindən, İsa Peyğəmbərin mübarək şəxsinin gəlməyəcəyi kimi yanlış bir məna çıxardılır. Halbuki Bədiüzzamanın sözləri belə məna daşımır. Risale-i Nurun bir çox fərqli yerində açıqca ifadə edildiyi kimi, Səid Nursi İsa Peyğəmbərin şəxsinin Axırzamanda ikinci dəfə yer üzünə gələcəyini söyləmişdir.
Necə ki, İsa Peyğəmbər və Mehdinin mənəvi bir şəxs, ruh və ya xəyal kimi görünməz bir güc olaraq xarakterizə olunması, Quran ayələrində bildirilən Allahın qanunu ilə tamamilə ziddiyyət təşkil edir. Tarix boyu heç bir elçi və ya peyğəmbər, şəxs-i mənəvi kimi gəlməmişdir.
Quranda müxtəlif cəmiyyətlərə göndərilən elçilər, nəbilər və rəsulların həyatları, mübarizələri və təbliğləri haqqında bir çox məlumat verilmişdir. Həyatlarının sonuna qədər göndərildikləri qövmləri haqq dinə dəvət etmiş, onları Allahın əzabına qarşı xəbərdar edib qorxutmuş və iman gətirənləri cənnətlə müjdələmişdirlər. Yaşadıqları cəmiyyətlərdəki inkarçıların təzyiqlərinə, qurduqları tələlərə və haqq dinə istiqamətli mübarizələrinə səbir və təvəkkül göstərməklə etiraz etmiş, onları Allahın razı olacağı əxlaqı yaşamağa dəvət etmişdirlər. Bütün bu məlumatlar bizə, tarix boyu heç bir elçi, nəbi və ya rəsulun mənəvi şəxs kimi göndərilmədiyini, bütün elçilərin fərd kimi gəldiklərini göstərir.
Əsrlərdir davam edən bu adətullah (Allahın qanunu), bütün İslam tarixində olduğu kimi, Axırzamanda gələcək İsa Peyğəmbər və Mehdi üçün də hakimdir. Lakin, əlbəttə ki, bütün peyğəmbərlər və elçilərin olduğu kimi, İsa Peyğəmbər və Mehdi- ın da özlərindən ayrı surətdə şəxs-i mənəviləri də olacaq. Quranda, göndərilmiş bütün peyğəmbərlər və elçilərin ətrafında, onlara iman gətirən və onların göstərdikləri haqq yolla gedən müəyyən cəmiyyət olduğu xəbər verilmişdir. Elçilərə iman gətirən bu insanlar və onların elçiləriylə birlikdə apardıqları bütün fəaliyyətlər, bu elçilərin şəxs-i Quranda peyğəmbərlərin həyatlarından bəhs edən hekayələrdə bu vəziyyət açıqca görünür. Məsələn, Peyğəmbərimizin səhabələri, onun şəxs-i mənəvisini meydana gətirmişdir. Lakin bu, Peyğəmbərimizin varlığı şərti ilə meydana gəlmişdir. Bu vəziyyət Axırzamanda da dəyişməyəcək, Bədiüzzamanın da dilə gətirdiyi kimi, İsa Peyğəmbər və Mehdi yanlarındakı möminlərin başında bilavasitə hidayət öndəri kimi çıxış edəcəklər.
Dolayısilə Səid Nursi də “şəxs-i mənəvi” terminindən istifadə edərkən Quranda bildirilən adətullahda olduğu şəkildə istifadə etmişdir. Necə ki, Səid Nursi də öz tələbələri və əsərləri üçün şəxs-i mənəvi ifadəsindən istifadə etdiyi halda, bu şəxs-i mənəvinin başında yenə özü olmuşdur.
Risale-i Nurun şəxs-i mənəvisinə, əsərlərlə onun ardınca gedən tələbələr də daxildir, lakin Nur hərəkatının öndəri Səid Nursi da bu ifadədən ayrı tutula bilməz.
Risale-i Nurda İsa Peyğəmbərin ikinci dəfə gəlməsiylə əlaqəli şərhlər araşdırıldıqda bu həqiqət daha yaxşı aydın olacaq:
- Bir vəchi (səbəbi) budur: SEHR, HİPNOZ VƏ SPİRİTİZM KİMİ İSTİDRACI MÖCÜZƏLƏRİYLƏ (hipnoz və ruhlarla əlaqə tərzindəki saxta möcüzələriylə) ÖZÜNÜ MÜHAFİZƏ EDƏN VƏ HƏR KƏSİ TƏSHİR EDƏN (ovsunlayan, aldadan) O DƏHŞƏTLİ DƏCCALI yox edə biləcək, peşəsini dəyişdirəcək; TƏKCƏ XARİQƏ, MUCİZATLI VƏ UMUMUN MƏQBULU (möcüzələri olan və hər kəsin qəbul etdiyi) BİR ŞƏXS OLA BİLƏR Kİ, O ŞƏXS, ən çox əlaqədar və əksər insanların (insanların çox hissəsinin) Peyğəmbəri olan HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAMDIR. (Şualar, səh. 493)
Səid Nursi, Axırzamanda ortaya çıxacaq Dəccalın bəzi fövqəladə güclərlə insanları aldatmağa çalışacağını, lakin onun bu fitnəsinin, İsa Peyğəmbərin ikinci dəfə yer üzünə gəlməsiylə tamamilə ortadan qalxacağını qeyd edir:
SEHR, HİPNOZ VƏ SPİRİTİZM KİMİ İSTİDRACI MÖCÜZƏLƏRİYLƏ (HİPNOZ VƏ RUHLARLA ƏLAQƏ TƏRZİNDƏKİ SAXTA MÖCÜZƏLƏRİYLƏ)… HƏR KƏSİ TƏSHİR EDƏN (OVSUNLAYAN, ALDADAN) O DƏHŞƏTLİ DƏCCALI Səid Nursi,
Peyğəmbərimizin hədisləri əsasında
Dəccalın bəzi fövqəladə güclərə sahib olacağına diqqət çəkir.
Dəccalın saxta möcüzələr göstərəcəyini bildirən hədislərdən bəziləri belədir: Fitnəsindən biri də budur: O, bir bədəviyə: “Söylə görüm! Əgər mən SƏNİN ÜÇÜN ANANI VƏ ATANI DİRİLTSƏM mənim sənin Rəbbin olduğuma şahidlik edərsənmi?” deyəcək. Bədəvi də: “Bəli” deyəcək. Bundan sonra da İKİ ŞEYTAN ONUN ATASI VƏ ANASI Onun bir fitnəsi də budur: O, tək bir insana müsəllət edilərək O İNSANI ÖLDÜRÜB MİŞARLA BİÇƏCƏK. Hətta o insanın cəsədi iki hissəyə bölünmüş halda (ayrı-ayrı yerlərə) atılacaq. Sonra isə Dəccal (oradakılara) belə deyəcək: “Bu (öldürdüyüm) quluma baxın. İNDİ MƏN ONU DİRİLDƏCƏYƏM..” (Sünen-i İbni Mace, 4077)
Hədislərdə, Dəccalın saxta möcüzələrindən, fitnələrini insanlara qəbul etdirə bilmək üçün, istifadə edəcəyi bildirilir (doğrusunu Allah bilər). Zəif ağıllı insanlar bunları sanki bir “möcüzə” zənn edə bilərlər. Halbuki möcüzə Allahın vəli qullarına lütf etdiyi bir nemətdir. Dəccalın göstərdiyi fövqəladə hadisələr isə bir istidrac, yəni Allahın insanları sınamaq üçün yaratdığı və inkarçılarda görülən saxta möcüzələrdir.
Səid Nursi, Dəccalın bu hiyləgər üsullardan istifadə edərək insanların əksəriyyətini təsiri altına alacağını qeyd edir. Xüsusilə də bütün xristian aləminin İsa Peyğəmbəri, yəhudilərin isə Dəccalı gözlədikləri bir dövrdə, Dəccalın göstərdiyi bu saxta möcüzələr və hiylələr, bir çox insanın Dəccala aldanmasına səbəb ola biləcək. Səid Nursi buradakı sözüylə, Dəccalın bu xüsusiyyətini vurğulayaraq, eyni zamanda onun bir şəxs-i mənəvi olmadığını da ifadə edir. Səid Nursi, Dəccalın insanları aldada biləcək xüsusiyyətdə, hipnoz və cadu kimi hiyləgər üsullardan istifadə edə bilmə qabiliyyətinə sahib olduğundan bəhs edərək bu vəziyyəti aydınlığa qovuşdurmuşdur.
Şübhəsiz ki, Bədiüzzamanın Dəccal mövzusundakı bu izahatları əsasında Dəccalın bir şəxs olduğunu qəbul edib, İsa Peyğəmbər və Mehdi mövzusunda verdiyi onlarla dəlil və təfərrüata baxmayaraq, onların bir şəxs-i mənəvi ola biləcəkləri ehtimalını irəli sürmək çox yanlış yanaşma tərzi olar.
Böyük elm sahibi bir şəxs olan Səid Nursi, mütləq bütün sözlərini, müsəlmanları ən düzgün məlumatlandıracaq şəkildə açıqlamış, bu mövzuda da heç bir şübhəyə yer verməyəcək bir üslubla; “Dəccal kimi, İsa Peyğəmbər və Mehdinin da BİR ŞƏXS olduqlarını” ifadə etmişdir.
TƏKCƏ XARİQƏ, MUCİZATLI VƏ UMUMUN MƏQBULU (MÖCÜZƏLƏRİ OLAN VƏ HƏR KƏSİN QƏBUL ETDİYİ) BİR ŞƏXS OLA BİLƏR Kİ,:
Səid Nursi, Dəccalın fitnəsini ortadan qaldıra biləcək insanın, Allahın rəhməti ilə, möcüzələri olan və insanların əksəriyyətinin özünə tabe olduğu mübarək “BİR ŞƏXS” olacağını söyləyir. Sözünün davamında isə, bu müqəddəs insanın İsa Peyğəmbər olduğunu bildirir. Bu olduqca aydın və başqa heç bir fərqli düşüncəyə yer verməyəcək dəqiqlikdə bir sözdür.
Səid Nursi açıqca “İsa Peyğəmbərin BİR ŞƏXS olduğunu” ifadə edir və bu qəti ifadəsiylə onun bir şəxs-i mənəvi ola biləcəyi istiqamətindəki bütün düşüncələri tamamilə rədd edir.
Bununla yanaşı, Səid Nursi burada istifadə etdiyi: “XARİQƏ, MUCİZATLI VƏ UMUMUN MƏQBULU BİR ŞƏXS” sözləriylə də, İsa Peyğəmbərin yenə bir şəxs olduğunu göstərən bəzi mühüm xüsusiyyətlərini vurğulayır. Səid Nursi; “İsa Peyğəmbərin xariqələr və möcüzələr göstərə bilən BİR ŞƏXS olduğunu” ifadə etmişdir. Həmçinin, “İsa Peyğəmbərin insanların böyük əksəriyyəti tərəfindən qəbul edilən BİR ŞƏXS olduğunu” xatırladır.
Üstün bir elmə sahib olan Səid Nursi, bir şəxs-i mənəvinin möcüzə göstərməsinin mümkün olmayacağını çox yaxşı bilir. Eynilə bir şəxs-i mənəvinin “umumun məqbulu bir şəxs” ola bilməyəcəyini də bilir və İsa Peyğəmbəri tanıdan bütün bu xüsusiyyətlərdən çox şüurlu şəkildə istifadə edərək, onun “BİR ŞƏXS” kimi yer üzünə ikinci dəfə gələcəyini bütün müsəlmanlara müjdələyir.
O ŞƏXS… İSA PEYĞƏMBƏR ƏLEYHİSSALAMDIR: Səid Nursi, Peyğəmbərimizin hədislərində xəbər verdiyi kimi, Dəccalın fitnəsini İsa Peyğəmbərin ortadan qaldıracağını bildirir:
Allahın düşməni olan MƏSİH DƏCCAL, İSA ƏLEYHİSSALAMI GÖRDÜKDƏ, DUZUN SUDA ƏRİDİYİ KİMİ ƏRİYƏCƏK. İsa Peyğəmbər onu tərk edib getsə belə həlak olana qədər əriyib gedəcək. Lakin ALLAH ONU BİLAVASİTƏ İSA ƏLEYHİSSALAMIN ƏLİYLƏ YOX EDƏCƏK. (Müslim, Kitabü’l Fiten: 34)
…DƏCCAL ORTALIĞA FİTNƏ SAÇDIĞI BİR VAXTDA, ALLAH, MƏRYƏM OĞLU İSA MƏSİHİ GÖNDƏRƏCƏK… Nəfəsini alan hər kafir mütləq yox olacaq. İsa Peyğəmbər Dəccalla Lut (Beytül-müqəddəsə yaxın bir diyar) qapısında qarşılaşacaq və ONU YOX EDƏCƏK. (Sahih-i Müslim; Büyük Fitne Mesih-i Deccal, Saim Güngör, səh. 104)
…Sonra da İSA PEYĞƏMBƏR, DƏCCALI AXTARACAQ və nəhayət Beytül-müqəddəsə yaxın bir yer olan Lut qapısı adlı yerə çataraq, ONU YOX EDƏCƏK. (Sahih-i Müslim, cild: 4/2251- 2255; Şarani, Ölüm, Kıyamet, Ahiret ve Ahir Zaman Alametleri, Bedir nəşriyyatı, səh. 491)
Səid Nursi işlətdiyi “O ŞƏXS” ifadəsiylə, İsa Peyğəmbərin “BİR ŞƏXS” olduğunu açıqca ifadə etmişdir. Səid Nursi burada “iki və ya üç şəxs” deməmişdir. Əksinə İsa Peyğəmbərdən bəhs edərkən işlətdiyi bütün sözlər həmişə “TƏKLİKDƏ İŞLƏNMİŞ” ifadələrdir; və hamısında da “TƏK BİR ŞƏXSDƏN” bəhs edir. Səid Nursi bu açıqlamalarıyla bir daha İsa Peyğəmbərin şəxs-i mənəvi olmadığını, “MÜBARƏK BİR İNSAN” olduğunu çox açıq ifadələrlə göstərmişdir.
- Hətta HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAMIN NÜZULU (yer üzünə enməsi) və ÖZÜNÜN İSA ƏLEYHİSSALAM OLDUĞU, NUR-U İMANIN DİQQƏTİ İLƏ (imanın nuruyla) MƏLUM OLAR; HƏR KƏS TANIYA BİLMƏZ. Hətta DƏCCAL VƏ SÜFYAN KİMİ ƏŞHAS-İ MÜDHİŞƏNİN (ürküdücü şəxslər) ÖZÜ BELƏ ÖZÜNÜ TANIMIR… (Şualar, səh. 487)
Səid Nursi, İsa Peyğəmbərin Axırzamanda yer üzünə ikinci dəfə gələcəyini bildirir, lakin bu mübarək şəxs gəldikdə hər kəsin özünü tanımayacağına diqqət çəkir:
HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAMIN NÜZULU (YER ÜZÜNƏ ENMƏSİ): Səid Nursi “HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAMIN NÜZULU” sözləriylə İsa Peyğəmbərin, Allahın bir möcüzəsi kimi, Axırzamanda insani bədəni ilə yer üzünə enəcəyindən bəhs edir. Səid Nursi verdiyi bu məlumatlarla İsa Peyğəmbərin Axırzamanda xristian cəmiyyətinin başında müəyyən xəyal və ya mənəvi bir lider kimi deyil, bilavasitə hidayət öndəri olan “BİR ŞƏXS” kimi çıxış edəcəyini qəti ifadələrlə açıqlayır.
ÖZÜNÜN İSA ƏLEYHİSSALAM OLDUĞU: Səid Nursi bu sözləriylə İsa Peyğəmbərin yer üzünə ilk endiyi vaxt, özünün də İsa Peyğəmbər olduğunu əvvəllər bilməyəcəyini, lakin daha sonra biləcəyini bildirmişdir. “Belə şüur və idrakın şəxs-i mənəvi üçün mümkün ola bilməyəcəyi” çox aydındır. “BİLMƏK” və “ANLAMAQ” məhfumları təkcə “BİR İNSAN” üçün mümkün ola bilər. Lakin “bir insan özünün kim olduğunu anlaya bilər”, içində olduğu vəziyyəti görə bilər.
Səid Nursi da bu vəziyyəti çox yaxşı bilən bir kimsə olaraq, bu sözlərdən istifadə etmiş və İsa Peyğəmbərin şəxs-i mənəvi olmadığını açıqca ifadə etmişdir. Bədiüzzamanın bu həqiqəti vurğuladığı ifadələrindən biri də “ÖZÜ” sözüdür. Bu söz də yenə “ŞƏXS” ifadə edən bir məhfumdur və Səid Nursi bu yolla “İsa Peyğəmbərin maddi varlığı olan mübarək ŞƏXS kimi gələcəyini” təkrar dilə gətirir.
NUR-U İMANIN DİQQƏTİ İLƏ (İMANIN NURUYLA) MƏLUM OLAR; HƏR KƏS TANIYA BİLMƏZ:
Səid Nursi, ətrafındakı insanların, İsa Peyğəmbərin Axırzamanda gözlənilən peyğəmbər olduğunu və Onu təkcə “İMANLARIYLA GÖRƏ BİLƏCƏKLƏRİNİ” söyləmişdir. Bu da yenə Bədiüzzamanın İsa Peyğəmbərdən şəxs-i mənəvi kimi bəhs etmədiyini açıqca “GÖZLƏDİKLƏRİ BİR ŞƏXSİ” tanımalarından bəhs edir. Səid Nursi həmçinin “HƏR KƏS TANIYA BİLMƏZ” deyərək İsa Peyğəmbəri hər kəsin tanıya bilməyəcəyini bir daha ifadə etmişdir.
Bədiüzzamanın da ifadə etdiyi kimi, İsa Peyğəmbər ikinci dəfə yer üzünə gəldikdə də, səmimi iman gətirənlər imanlarının vəsiləsi ilə, Allahın icazəsi ilə bu mübarək şəxsi dərhal tanıyacaq, onun köməkçisi və dəstəkçisi olacaqlar.
DƏCCAL VƏ SÜFYAN KİMİ ƏŞHAS-İ MÜDHİŞƏNİN (ÜRKÜDÜCÜ ŞƏXSLƏR) ÖZÜ BELƏ ÖZÜNÜ TANIMIR:
Səid Nursi, bu sözləriylə məsih Dəccal və süfyan Dəccal kimi, İsa Peyğəmbər və Mehdiyə qarşı inkara əsaslanan mübarizə aparacaq Axırzaman şəxslərinin də hər kəs tərəfindən tanına bilməyəcəyinə diqqət çəkir. Səid Nursi burada istifadə etdiyi “ƏŞHAS-İ MÜDHİŞƏ” sözlərində işlənən “ƏŞHAS-İ” sözüylə, Süfyan və Dəccalın “BİR ŞƏXS” olduğunu ifadə edir.
Səid Nursi əsərlərində şəxs mənasını verən bənzər sözlərdən İsa Peyğəmbər və Mehdi üçün də istifadə etmişdir. Süfyan və Dəccalın şəxs kimi ortaya çıxacağını qəbul edib, İsa Peyğəmbər və Mehdinin isə, təkcə şəxs-i mənəvilərinin olacağını düşünmək olduqca təzadlıdır. Bədiüzzamanın da bildirdiyi kimi, süfyan Dəccal və məsih Dəccal necə bir şəxs kimi ortaya çıxırlarsa, bunların fitnələrini ortadan qaldıracaq İsa Peyğəmbər və Mehdi də Allahın icazəsi ilə Axırzamanda mübarək şəxsləriylə ortaya çıxacaqdırlar.
- Hətta, “HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAM GƏLƏR, MEHDİYƏ NAMAZDA İQTİDA EDƏR (uyar), TABE OLAR” deyə rəvayəti BU İTTİFAQA (birləşməyə) VƏ HƏQİQƏT-İ QURANİYƏNİN MƏTBUİYƏTİNƏ VƏ HAKİMİYYƏTİNƏ (Quran həqiqətlərinə uyulmasına və tabe olunmasına) işarə edər. (Şualar, səh. 493)
Peyğəmbərimiz bir hədisində, İsa Peyğəmbərin, Mehdinin arxasında namaz qılacağını bildirib:
İmamları saleh bir insan olan Mehdi olduğu halda, Beytül-müqəddəsə sığınarlar. Orada imamları özlərinə səhər namazını qıldırmaq üçün önə keçdiyi bir vaxtda, bir də görərlər ki, Məryəm oğlu İsa səhər vaxtında enmişdir. Mehdi, İsa Peyğəmbəri önə keçirmək üçün arxaya çəkilər. İsa Peyğəmbər əlini Onun çiyinlərinə qoyar və Ona belə deyər: “Keç önə namazı qıldır. Çünki iqamə (fərz namazını qılmaq üçün oxunulan azan; namaza başlama işarəsi) sənin üçün gətirilib”… (Əbu Rafidən rəvayət edilib; Şarani, Ölüm, Kıyamet, Səid Nursi, Peyğəmbərimizin bu hədisinə diqqət çəkir və bu hadisənin İsa Peyğəmbər və Mehdinin zühurlarının mühüm əlamətlərindən biri olduğunu xatırladır.
Səid Nursi sözlərində həmçinin İsa Peyğəmbər və Mehdi dövründə Allahın icazəsi ilə, İslam əxlaqının bütün dünyaya hakim olacağını ifadə edir. Bu hakimiyyətə, İsa Peyğəmbər və Mehdinin ittifaqıyla aparılacaq böyük fikri mübarizənin vəsilə olacağını ifadə edir.
“HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAM GƏLƏR, MEHDİYƏ NAMAZDA İQTİDA EDƏR (UYAR), TABE OLAR”:
Səid Nursi bu sözündə Peyğəmbərimizin səhih hədisləri əsasında “İSA PEYĞƏMBƏRİN, MEHDİ İLƏ BİRLİKDƏ NAMAZ QILACAĞINI” ifadə etmişdir. Namaz, Rəbbimizin insanlar üçün fərz buyurduğu bir ibadətdir. Şəxs-i mənəvilərin birlikdə namaz qılması, namazda imamlıq etmələri qeyri-mümkündür.
Şübhəsiz ki, Səid Nursi da bu həqiqəti çox yaxşı qavrayır və bu sözləriylə, İsa Peyğəmbərin və Mehdinin “BİR ŞƏXS” kimi ortaya çıxacaqlarını xəbər verir. İsa Peyğəmbər, yer üzünə əvvəlki gəlişində namaz ibadətini yerinə yetirdiyi kimi, ikinci dəfə gəlişində də Allahın icazəsi ilə bu ibadətinə davam edəcək. Bir ayədə belə buyurulur:
O (İsa) dedi: “Həqiqətən də, mən Allahın quluyam! O mənə Kitab verdi və məni peyğəmbər etdi. Harada oluramsa olum, məni mübarək etdi və NƏ QƏDƏR Kİ SAĞAM, MƏNƏ NAMAZ QILIB ZƏKAT VERMƏYİ VƏSİYYƏT (ƏMR) ETDİ. (Məryəm surəsi, 30-31)
Axırzamanda İsa Peyğəmbər və Mehdinin mübarək şəxsləri ortaya çıxacaq, İsa Peyğəmbər, Mehdinin imamlığı altında namaz qılacaq və bu iki mübarək şəxsin aparacaqları böyük fikri mübarizə nəticəsində İslam əxlaqı yer üzünə hakim olacaq. Səid Nursi bir çox səhih hədisdə qeyd olunan bu mövzunu xatırladaraq, İsa Peyğəmbər ilə Mehdinin gəldikləri vaxt, qarşılıqlı dialoq içində olacaqlarını bildirir. Bunun üçün də, hər iki mübarək şəxs, eyni dövrdə ortaya çıxmalı və bir yerə gəlməlidirlər. İsa Peyğəmbərin gəlişi və Mehdiylə birlikdə namaz qılmaları bütün dünya müsəlmanları tərəfindən gözlənilir.
- İSA ƏLEYHİSSALAMI NUR-U İMAN ilə (imanın nuruyla) TANIYAN və TABE OLAN CAMAAT-I RUHANİYƏ-İ MÜCAHİDİNİN (mübarizə aparan ruhani camaatının) KƏMİYYƏTİ (sayı), Dəccalın məktəb və əsgər cəhətdən elmi və maddi ordularına nisbətən çox AZ VƏ Səid Nursi bu sözündə, ikinci dəfə yer üzünə gəldikdə, İsa Peyğəmbəri tanıyacaq və dəstəkçisi olacaq cəmiyyətin xüsusiyyətlərindən bəhs edir:
İSA ƏLEYHİSSALAMI NUR-U İMAN İLƏ (İMANIN NURUYLA) TANIYAN: Səid Nursi bu sözündə bir daha İsa Peyğəmbərin, onu dəstəkləyən camaatı tərəfindən “İMANIN NURUYLA TANINACAĞI”ndan bəhs etmiş və açıqca İsa Peyğəmbərin “BİR ŞƏXS” olduğunu ifadə etmişdir. “TANINMAQ” feli, burada “tanınacaq bir kimsə olduğunu” ifadə edir və Bədiüzzamanın mənəvi bir varlığı deyil, bilavasitə İsa Peyğəmbəri nəzərdə tutduğunu göstərir.
Bununla yanaşı, Səid Nursi bu sözləriylə İsa Peyğəmbərin və onun şəxs-i mənəvisinin bir-birindən ayrı məhfumlar olduğunu ifadə edir. Çünki Səid Nursi “İsa Peyğəmbəri tanıyan bir cəmiyyət”dən bəhs edir, həmçinin “İsa Peyğəmbərin da bu cəmiyyət tərəfindən tanınacağını” bildirir. Bir şəxs-i mənəvinin başqa bir şəxs-i mənəvini tanıması və ya bir şəxsi mənəvi tərəfindən tanınması istənilən cəhətdən qeyrimümkündür.
VƏ TABE OLAN: Səid Nursi burada İsa Peyğəmbərə “TABE OLAN” bir camaatın varlığından bəhs edir. Əlbəttə ki, bir şəxs-i mənəvinin başqa bir şəxs-i mənəviyə tabe olması qeyrimümkündür. Çünki, bir şəxs-i mənəviyə deyil, təkcə bir şəxsə tabe oluna bilər. Səid Nursi da bu ifadəsiylə bu həqiqəti dilə gətirmiş; İsa Peyğəmbərin, özünə itaət edən, tabe olan və onun göstərdiyi yolun ardınca gedən camaatının, yəni şəxs-i mənəvisinin başında “BİR ŞƏXS” kimi çıxış edəcəyini xatırlatmışdır. İsa Peyğəmbər ilə eyni dövrdə yaşamaq, ona tabe olmaq, həvariləri kimi Allah yolunda bu mübarək şəxsin köməkçiləri olmaq, bütün müsəlmanların nail olmağı arzuladıqları böyük şərəfdir. Hədislərdə və Bədiüzzamanın sözlərində ifadə edildiyi kimi, Allah, Mehdi və yanındakılara, İsa Peyğəmbər və ona tabe olan az saydakı iman sahibləriylə eyni cərgədə fikri mübarizə aparmağı nəsib edəcək. Səid Nursi əsərlərində bu haqq fikri mübarizənin özündən dərhal sonrakı dövrdə aparılacağını ifadə edərək, İsa Peyğəmbər və Mehdinin onun yaşadığı illərdə hələ zühur etmədiyini ifadə etmişdir.
CAMAAT-I RUHANİYƏ-İ MÜCAHİDİNİN (MÜBARİZƏ APARAN RUHANİ CAMAATININ):
Səid Nursi bu sözlərində İsa Peyğəmbərin, özünü dəstəkləyən, ona iman gətirən və göstərdiyi yolun ardınca gedən insanlardan ibarət olan bir camaatı olacağından bəhs edir.
Bu camaat İsa Peyğəmbərin şəxs-i mənəvisini meydana gətirir. Lakin başında da bir lider və bu şəxs-i mənəvini təmsil edən şəxs kimi, bilavasitə İsa Peyğəmbər çıxış edəcək. Səid Nursi da bu sözləriylə, İsa Peyğəmbərin şəxsi ilə onun şəxs-i mənəvisinin birbirindən iki fərqli anlayış olduğunu vurğulayır.
İsa Peyğəmbərin yüksək mənəviyyatını anlamaq, təkcə bu mübarək şəxsi qəbul edə biləcək səviyyədə mənəviyyata sahib insanlara nəsib olacaq. Bu cəmiyyət Səid Nursi tərəfindən “camaat-ı ruhaniyə-i mücahidin” sözləriylə ifadə edilmişdir. Bədiüzzamanın da ifadə etdiyi kimi bu dəstə, ruhaniyəti, mənəvi dərəcəsi yüksək və Allah yolunda fikri mübarizə edən, davamlı səy içində olan bir dəstədir.
KƏMİYYƏTİ (SAYI)… AZ VƏ KİÇİK: Səid Nursi İsa Peyğəmbərin bir lider kimi başında olduğu dəstənin sayının, Allahı inkar edən dəstə ilə müqayisədə daha az və kiçik olduğunu bildirir. Uca Allahın Quranda bildirdiyi kimi: “…neçə-neçə az saylı dəstələr Allahın icazəsi ilə çox saylı dəstələrə qalib gəlmişdir!” (Bəqərə surəsi, 249).
Axırzamanda da İsa Peyğəmbər və Mehdiyə bağlı olub sayları az, lakin Allaha qəlbən iman gətirən saleh möminlər (Allahın icazəsi ilə) üstün gələcəklər, Dəccalın fitnəsini tam mənasıyla ortadan qaldıracaqlar. Səid Nursi bu sözləriylə bir daha İsa Peyğəmbərin bilavasitə təmsil etdiyi camaatından bəhs edir, bu camaatın xüsusiyyətlərini izah edir. Lakin yuxarıda da açıqlandığı kimi, bu mömin camaatın başındakı lider də İsa Peyğəmbərin şəxsidir. Səid Nursi bu yolla İsa Peyğəmbərin mənəvi şəxsiyyət deyil, təmsil etdiyi şəxs-i mənəvinin başında olan “BİR ŞƏXS” olduğunu ifadə edir.
- O qədər qüvvətlidir və belə davam edər; “TƏKCƏ HƏZRƏTİ İSA ONU YOX EDƏ BİLƏR, BAŞQA ÇARƏ OLA BİLMƏZ” deyə rəvayət edilib. Yəni, ONUN PEŞƏSİNİ VƏ VƏHŞİ REJİMİNİ KORLAYACAQ, YOX EDƏCƏK; lakin SƏMAVİ VƏ ÜLVİ, XALİS (vəhyə əsaslanan və uca, qatqısız) BİR DİN İSƏVİLƏRDƏ ZÜHUR EDƏCƏK (ortaya çıxacaq) VƏ HƏQİQƏT-İ QURANİYƏYƏ (Quranın həqiqətlərinə) İQTİDA (tabe olan) VƏ İTTİHAD EDƏN (İslamiyyətlə birləşən) BU İSƏVİ DİNİDİR Kİ, HƏZRƏTİ İSANIN NÜZULU İLƏ (yer üzünə enməsiylə) O DİNSİZ PEŞƏ MƏHV OLAR, YOX OLAR… (Şualar, səh. 581)
Səid Nursi bu sözündə Dəccalın fitnəsini, təkcə İsa Peyğəmbərin təsirsiz hala gətirə biləcəyinə işarə edən bir hadisə diqqət çəkmişdir. Dəccalın inkara əsaslanan nizamını, təcavüzkar rejimini ortadan qaldıracaq, “dinsizliyi insanlar arasında yaymaq və müqəddəs şeyləri pozmaq” kimi təsvir edilən peşəsini pozacaq insanların, İsa Peyğəmbər və ona tabe olan səmimi İsəvilər olduğunu ifadə etmişdir. İsa Peyğəmbərin yer üzünə ikinci dəfə gəlməsiylə Dəccalın dinsiz peşəsi yox olub təsirsiz hala gələcək:
TƏKCƏ HƏZRƏTİ İSA ONU YOX EDƏ BİLƏR, BAŞQA ÇARƏ OLA BİLMƏZ: Səid Nursi bu sözləriylə, Peyğəmbərimizin hədisləri əsasında Dəccalı fikirlə təsirsiz hala gətirib, onun fitnəsini yer üzündən yox edə biləcək insanın təkcə İsa Peyğəmbər olduğunu ifadə edir.
Səid Nursi burada işlətdiyi “ONU” sözüylə, Dəccalın “BİR ŞƏXS” olduğunu dilə gətirmişdir. Bədiüzzamana görə, bu şəxsin inkara əsaslanan səyini dayandıracaq insan isə, yenə “BİR ŞƏXS OLAN İSA PEYĞƏMBƏR”dır. Bədiüzzamanın bu sözləri olduqca aydındır. Buna baxmayaraq, Dəccalın bir şəxs, lakin İsa Peyğəmbərin mənəvi varlıq olacağı düşüncəsini mənimsəmək, şübhəsiz ki, Bədiüzzamanın verdiyi bu məlumatlarla açıqca ziddiyyət təşkil edir. Səid Nursi, Dəccalı təsirsiz hala gətirə biləcək tək şəxsin İsa Peyğəmbər olduğunu açıqca ifadə etmiş və bütün iman sahiblərini bu qiymətli şəxsin yer üzünə ikinci dəfə gəlməsiylə müjdələmişdir.
ONUN PEŞƏSİNİ VƏ VƏHŞİ REJİMİNİ KORLAYACAQ, YOX EDƏCƏK: Səid Nursi, Dəccalın fitnəsinin bütün yer üzündə böyük fitnə-fəsada səbəb olacağına diqqət çəkir. Bu fitnənin tam mənasıyla ortadan qaldırılmasının isə, İsa Peyğəmbər vəsiləsi ilə mümkün olacağını bildirir.
Səid Nursi, Dəccalın peşəsinin dinsizliyi bütün yer üzünə yaymaq və dinsizlikdən qaynaqlanan fəlakətlər meydana gətirmək olduğunu ifadə edir. Yenidən yer üzünə qayıtdığı vaxt, İsa Peyğəmbərin, Dəccalın səbəb olduğu fəlakət və pisliklərin qarşısını alacağını, onun peşəsini təsirsiz hala gətirəcəyini və İslam əxlaqını bütün dünyaya hakim edəcəyini müjdələyir. Səid Nursi bu sözlərində, İsa Peyğəmbərin yer üzünə maddi varlığı olan “BİR İNSAN” kimi gələcəyini təkrar xatırladır. “ONUN” sözüylə isə, Dəccalın da bir şəxs olduğunu bir daha vurğulamış və bu şəxsin yenə “BİR ŞƏXS” olan İsa Peyğəmbər tərəfindən təsirsiz hala gətiriləcəyini ifadə etmişdir.
SƏMAVİ VƏ ÜLVİ, XALİS (VƏHYƏ ƏSASLANAN VƏ UCA, QATQISIZ) BİR DİN İSƏVİLƏRDƏ ZÜHUR EDƏCƏK (ORTAYA ÇIXACAQ) VƏ HƏQİQƏT-İ QURANİYƏYƏ (QURANIN HƏQİQƏTLƏRİNƏ) İQTİDA (TABE OLAN) VƏ İTTİHAD EDƏN (İSLAMİYYƏTLƏ BİRLƏŞƏN) BU İsa Peyğəmbər Allahın mübarək bir elçisidir. Bütün peyğəmbərlər kimi, o da insanları bir və tək olaraq Allaha iman gətirməyə və Allahın əmr etdiyi din əxlaqını yaşamağa dəvət etmişdir.
Lakin İsa Peyğəmbərin Allah qatına yüksəldilməsindən sonra, xristianlıq inancı təhrif olunmuş və xristianlar İsa Peyğəmbərin özlərinə təbliğ etdiyi haqq dindən uzaqlaşmışdırlar. İsa Peyğəmbər ikinci dəfə yer üzünə gəldikdə, xristianlığı təhrif olunmuş istiqamətlərindən təmizləyəcək və yenidən əslinə qaytaracaq. Səid Nursi da “XALİS BİR DİN İSƏVİLƏRDƏ ORTAYA ÇIXACAQ” sözləriylə bu həqiqətə diqqət çəkir. Səid Nursi xristianlığın Qurana tabe olaraq İslamiyyətlə birləşəcəyini bildirmiş və bütün bu hadisələrin İsa Peyğəmbərin yer üzünə ikinci dəfə gəlməsinin əlamətlərindən olacağını xatırlatmışdır. Bədiüzzamanın müjdələdiyi bu hadisələr hələ baş verməmişdir. Səid Nursi da yaşadığı dövrdə bu mövzuya diqqət çəkərək, həm İsa Peyğəmbərin sonrakı bir tarixdə gələcəyini müjdələmiş, həm də İsa Peyğəmbər ilə eyni dövrdə yaşayacaq Mehdinin da, öz dövründə zühur etmədiyini vurğulamışdır.
HƏZRƏTİ İSANIN NÜZULU İLƏ (YER ÜZÜNƏ ENMƏSİYLƏ) O DİNSİZ PEŞƏ MƏHV OLAR, YOX OLAR:
Səid Nursi, Quran ayələrində bildirilən işarələrə və hədislərdə verilən məlumatlara əsaslanaraq, İsa Peyğəmbərin yer üzünə yenidən gələcəyini söyləyir. Səid Nursi burada işlətdiyi “NÜZUL” sözüylə, İsa Peyğəmbərin “bir xəyal, bir ruh və ya təmsili bir şəxs” deyil, Allahın bir möcüzəsi olaraq insani bədəniylə ikinci dəfə yer üzünə gələcək “BİR ŞƏXS” olduğunu açıqlayır.
Səid Nursi, Dəccalın inkara əsaslanan səylərinin də, İsa Peyğəmbərin “NÜZULU”, yəni “BİR ŞƏXS KİMİ YER ÜZÜNƏ GƏLMƏSİ”ndən sonra bitəcəyini ifadə edir.
- Bəli, hədisin ifadəsiylə HƏZRƏTİ İSANIN SƏMAVİ NÜZULU (səmadan enməsi) QƏTİ OLMAQLA YANAŞI; məna-yi işarisiylə (işarə etdiyi məna ilə) başqa həqiqətləri ifadə etdiyi kimi, bu həqiqətə də möcizanə (möcüzəvi şəkildə) işarə edir. (Kastamonu Lahikası, səh. 50)
Səid Nursi, İsa Peyğəmbərin Axırzamanda yenidən yer üzünə gəlməsinin qəti olduğunu ifadə edir:
HƏZRƏTİ İSANIN SƏMAVİ NÜZULU (səmadan enişi) QƏTİ OLMAQLA YANAŞI: İsa Peyğəmbərin Axırzamanda yenidən yer üzünə gələcək olması, Qurani Kərimdə və hədislərdə bildirilən bir həqiqətdir. Səid Nursi da bu həqiqəti dilə gətirir və hədislərdə İsa Peyğəmbərin yenidən dünyaya gələcəyinin açıqca bildirildiyini söyləyir. Bu, səmimi iman sahibləri üçün çox dəyərli müjdədir. Allahın icazəsi ilə, Axırzamanda yaşayan möminlər bu möcüzəyə şahidlik edəcək, aradan keçən 2000 ildən sonra, İsa Peyğəmbərin təkrar yer üzünə gəlməyinə şahid olacaqlar.
Səid Nursi bu sözündə işlətdiyi “QƏTİ” sözüylə, İsa Peyğəmbərin yenidən dünyaya qayıtmasının “MÜTLƏQ” bir həqiqət olduğunu ifadə edir. Bədiüzzamanın, Peyğəmbərimizin hədislərinə əsaslanaraq verdiyi bu xəbər, əks istiqamətdəki bütün iddiaları qüvvədən salır.
7)…HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAM, İSƏVİLİK ŞƏXS-İ MƏNƏVİSİNİ TƏMSİL EDƏRƏK DİNSİZLİYİN ŞƏXS-İ MƏNƏVİSİNİ TƏMSİL EDƏN DƏCCALI yox edəcək… (Mektubat, səh. 6)
Səid Nursi bu sözündə, İsa Peyğəmbərin yer üzünə ikinci dəfə gələcəyini və Dəccalın fitnəsini fikirlə təsirsiz hala gətirəcəyini bildirir:
HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAM, İSƏVİLİK ŞƏXS-İ MƏNƏVİSİNİ TƏMSİL EDƏRƏK: Səid Nursi bu sözündə “İSA PEYĞƏMBƏRİN XRİSTİANLIĞIN ŞƏXS-İ MƏNƏVİSİNİ TƏMSİL ETDİYİNİ” ifadə edir. Səid Nursi, tarix boyu göndərilmiş bütün elçilər və peyğəmbərlər kimi, İsa Peyğəmbərin da onu dəstəkləyən, ona iman gətirən və onun ardınca gedən insanlardan ibarət olan şəxs-i mənəvisi olacağını bildirir.
Lakin Səid Nursi “İSƏVİLİK ŞƏXS-İ MƏNƏVİSİNİ TƏMSİL EDƏRƏK” sözləriylə, Allahın qanununa uyğun olaraq “İSA PEYĞƏMBƏRİN DA BU ŞƏXS-İ MƏNƏVİNİN BAŞINDA BİLAVASİTƏ BİR HİDAYƏT ÖNDƏRİ KİMİ ÇIXIŞ EDƏCƏYİNİ” ifadə edir.
Necə ki, bir şəxs-i mənəvinin başqa bir şəxs-i mənəvini təmsil etməsi qeyrimümkündür. Bir şəxs-i mənəvinin meydana gələ bilməsi üçün, əvvəla onun başında “BİR ŞƏXS” olmalıdır. Səid Nursi da bu həqiqəti vurğulayaraq İsa Peyğəmbərin şəxs-i mənəvi olmadığını, öz şəxs-i mənəvisinin başında çıxış edəcəyini və onlara bilavasitə liderlik edəcəyini açıqlayır. Bədiüzzamanın ifadə etdiyi bu həqiqətlər, bir iki sual verildikdə də asanlıqla aydın olur:
- İsəvilik şəxs-i mənəvisini bir insan təmsil edir. Bəs bu kimdir?
İsa Peyğəmbər. 2)
İsa Peyğəmbər kimi təmsil edir? İsəvilik şəxs-i mənəvisini.
Bu sualların cavabları Bədiüzzamanın İsa Peyğəmbərdən və şəxs-i mənəvisindən DİNSİZLİYİN ŞƏXSİ MƏNƏVİSİNİ TƏMSİL EDƏN DƏCCALI: Səid Nursi eynilə İsa Peyğəmbər kimi Dəccalın da şəxs-i mənəvisi olacağını ifadə edir. Lakin Səid Nursi “DİNSİZLİYİN ŞƏXS-İ MƏNƏVİSİNİ TƏMSİL EDƏN DƏCCALI” sözləriylə, Dəccalın da yenə “BİR ŞƏXS KİMİ BU ŞƏXS-İ MƏNƏVİNİN BİLAVASİTƏ BAŞINDA ÇIXIŞ EDƏCƏYİNİ” ifadə edir.
Səid Nursi əsərlərində, Peyğəmbərimizin Axırzamanda gələcəyini xəbər verdiyi bütün adların bir şəxs olduqlarını müxtəlif dəlillərlə açıqlamışdır. Dəccal da bu Axırzaman şəxslərindən biridir. Səid Nursi Dəccalın bir şəxs olacağını nə qədər təfərrüatlı şəkildə açıqlamışdırsa, İsa Peyğəmbər və Mehdinin şəxs olacaqları mövzusunda da eyni açıqlıqda dəlillər ortaya qoymuşdur.
Şübhəsiz ki, Bədiüzzamanın bu izahatlarından bir hissəsini fərqli şərh edib, İsa Peyğəmbər və Mehdinin şəxs-i mənəvi, lakin Dəccalın şəxs olacağını düşünmək çox yanlış yanaşma tərzi olacaq. Çünki Səid Nursi Dəccal kimi, “İsa Peyğəmbər və Mehdinin da BİR ŞƏXS KİMİ gələcəklərini” israrla təkrarlamış və bunları dəlilləriylə birlikdə açıqlamışdır.
8)…Dinsizlik cərəyanına qarşı ayrı-ayrılıqda mübarizə apararkən məğlub olan İsəvilik və İslamiyyət; ittihad (birləşmələri) nəticəsində, dinsizlik cərəyanına (axınına) qələbə çalıb (qalib gəlib), onu yox edəcək istedadda (qabiliyyətdə) olarkən, ALƏM-İ SƏMAVATDA (göylər aləmində) CİSM-İ BƏŞƏRİSİYLƏ (insani cismiylə, bədəniylə) MÖVCUD OLAN ŞƏXSİ İSA ƏLEYHİSSALAM O DİN-İ HAQQ CƏRƏYANININ (haqq dinin) BAŞINA KEÇƏCƏYİNİ bir Müxbiri Sadiq (doğru xəbər çatdıran (Peyğəmbərimizin sifətlərindən biri)), bir Qadir-i Külli Şeyin (hər şeyə qadir olan uca Allahın) vədinə isnad edərək (əsaslanaraq) xəbər vermişdir. Madam ki, xəbər vermişdir, haqqdır; madam ki, QADİR-İ KÜLLİ ŞEY (hər şeyə qadir olan uca Allah) VƏD EDİB, O ZAMAN, ƏLBƏTTƏ, EDƏCƏK… (Mektubat, səh. 53-54)
Səid Nursi, xristianların Qurana qayıdaraq İslamiyyətə tabe olmaları və bu iki İlahi dinin birləşmələri nəticəsində güclənib, inkarçı fəlsəfələri yox edəcək güc qazanacaqlarını izah edir.
Bu dövrdə, İsa Peyğəmbər ikinci dəfə yer üzünə gəlib, bu gücün başına keçəcək. Səid Nursi, Peyğəmbərimizin bu müjdəni Allahın vədinə əsaslanaraq xəbər verdiyini bildirmiş və Allahın Öz vədini mütləq yerinə yetirəcəyini xatırlatmışdır:
ALƏM-İ SƏMAVATDA (GÖYLƏR ALƏMİNDƏ) CİSM-İ BƏŞƏRİSİYLƏ (İNSANİ CİSMİYLƏ, BƏDƏNİYLƏ) MÖVCUD OLAN:
Səid Nursi bu sözündə, yaxın gələcəkdə xristianlığın, dinə sonradan daxil edilən bəzi inanc və tətbiqlərdən təmizlənərək əslinə qayıdacağını və Qurana tabe olacağını izah edir. İslamiyyətə tabe olan xristianlığın, güclərini müsəlmanlarla birləşdirəcəklərini və dinsizliyə qarşı ortaq fikri mübarizə aparacaqlarını bildirir.
Səid Nursi “ALƏM-İ SƏMAVATDA CİSM-İ BƏŞƏRİSİYLƏ MÖVCUD OLAN” sözləriylə, bədəni ilə göylər aləmində olan İsa Peyğəmbərin, yer üzünə enərək bu mübarizənin başına keçəcəyini ifadə edir. Səid Nursi bu sözlərində bədəni (cism-i bəşərisi) ilə yer üzünə enəcəyini bildirərək, İsa Peyğəmbərin mübarək şəxsiylə “BİR ŞƏXS” kimi yer üzünə gələcəyini ifadə etmişdir.
Səid Nursi burada “İNSAN” mənasını verən “BƏŞƏR” sözündən istifadə edərək İsa Peyğəmbərin şəxs-i mənəvi deyil, “cismani cəhətdən varlığı olan bir şəxs” olduğunu açıqca ifadə etmişdir.
ŞƏXS-İ İSA ƏLEYHİSSALAM: Bədiüzzamanın burada işlətdiyi “ŞƏXS-İ İSA ƏLEYHİSSALAM” ifadəsi, “İSA PEYĞƏMBƏR IN ŞƏXSİ” mənasını verir. Dolayısilə Səid Nursi sözləriylə İsa Peyğəmbərin “şəxsi mənəvi olmadığı” mövzusuna qəti aydınlıq gətirir. İsa Peyğəmbər Axırzamanda bir şəxs kimi ikinci dəfə yer üzünə gələcək, Dəccalın fitnəsini aradan qaldıracaq və Mehdi ilə əməkdaşlıq edəcək. İsa Peyğəmbər və Mehdinin vəsilə olmasıyla İslam əxlaqı bütün dünyaya hakim olacaq.
Axırzamanın bu böyük müjdələri hələ gerçəkləşməmişdir və İslam aləmi tərəfindən bu müqəddəs hadisələrin gerçəkləşməsi gözlənilir. Səid Nursi da bu ifadəsiylə, Mehdinin keçmiş dövrdə zühur etdiyi iddiasının yanlışlığını göstərir. Çünki hələ, İsa Peyğəmbərin gəlişi və Mehdiylə olan ittifaqı baş tutmamış və Dəccalın fitnəsi tam mənasıyla aradan qaldırılmamışdır.
Şübhəsiz ki, belə geniş miqyaslı hadisələr bütün dünyanın gözləri qarşısında cərəyan edəcək. Kütləvi informasiya vasitələrinin vasitəçiliyi ilə, hər kəsin dərhal xəbərdar olacağı və yaşayacağı bu böyük dəyişiklik, nə Bədiüzzamanın dövründə, nə də başqa dövrdə yaşanmamışdır.
O DİN-İ HAQQ CƏRƏYANININ (HAQQ DİNİN) BAŞINA KEÇƏCƏYİNİ:
Səid Nursi, “O DİN-İ HAQQ CƏRƏYANININ BAŞINA KEÇƏCƏYİNİ” sözləriylə İsa Peyğəmbərin, yenidən yer üzünə gəldikdə həqiqi İsəvilərin lideri olacağını bildirir. İsa Peyğəmbərin gəlməsiylə, xristianlıq batil inanc və hökmlərindən təmizlənəcək və Qurana tabe olacaq.
Bədiüzzamanın İsa Peyğəmbər ilə əlaqədar xəbər verdiyi bütün bu hadisələr, Mehdinin zühur etdiyi eyni dövrlərdə baş verəcək. Lakin nə İsa Peyğəmbərin yer üzünə ikinci dəfə gəlməsi və bütün İsəvilərin liderliyini boynuna götürməsi, nə də xristianların dinlərini batil inanc və tətbiqlərdən təmizləyərək İslama yönəlmələri hələ baş tutmamışdır.
Bu hadisələrlə birlikdə İsa Peyğəmbərin Mehdiylə olan birgəliyi hələ gerçəkləşməyib. Dolayısilə Səid Nursi, verdiyi bütün bu məlumatlarla bizə Mehdinin keçmiş dövrlərdə gəlmədiyini, gözlənilən bütün bu hadisələrin də Mehdinin zühurunun ən aydın əlamətlərindən olacağını müjdələyir.
QADİR-İ KÜLLİ ŞEY (HƏR ŞEYƏ QADİR OLAN UCA ALLAH) VƏD EDİB, O ZAMAN, ƏLBƏTTƏ, EDƏCƏK:
Səid Nursi, bu müqəddəs hadisələrin gerçəkləşməsinin uca Allahın bir vədi olduğuna diqqət çəkir. Allah Quranda bütün iman gətirənləri, İslam əxlaqının yer üzünə hakim olacağı mövzusunda müjdələyir.
Allahın bu vədi bir ayədə belə bildirilmişdir:
Allah sizlərdən iman gətirib yaxşı işlər görənlərə vəd etmişdir ki, özlərindən əvvəlkiləri “güc və hakimiyyət sahibi” etdiyi kimi, onları da “güc və hakimiyyət sahibi” edəcək, özləri üçün seçib bəyəndiyi dinlərini möhkəmləndirəcək və onların qorxusunu sonra arxayınçılıqla əvəz edəcəkdir. Onlar təkcə Mənə ibadət edir və heç nəyi Mənə şərik qoşmurlar. Bundan sonra inkar edənlər – məhz onlar fasiqlərdir. (Nur surəsi, 55)
Quranda Allahın vədini mütləq yerinə yetirəcəyi isə, bəzi ayələrdə belə bildirilir:
Budur Allahın vədi. Allah Öz vədinə xilaf çıxmaz. Lakin insanların əksəriyyəti bilmir. (Rum surəsi, 6)
…Həqiqətən, Allah vədinə xilaf çıxmaz! (Ali İmran surəsi, 9)
Allahın Quran ayələrində bildirilən bu müjdəli vədləri inşaAllah yerinə yetəcək. Səid Nursi da sözlərində Qurandakı bu məlumatlara əsaslanaraq çox qəti bir ifadə işlətmiş və Allahın icazəsi ilə Axırzamanda bu hadisələrin “MÜTLƏQ BAŞ VERƏCƏYİNİ” xatırlatmışdır.
Peyğəmbərimizin hədislərində və Bədiüzzamanın sözlərində Axırzamanla əlaqədar bildirilən hadisələr bu günə qədər baş verməmişdir. Necə ki, Səid Nursi “EDƏCƏK” ifadəsiylə “baş vermis və ya baş verməkdə olan” bir hadisəni deyil, “GƏLƏCƏKDƏ BAŞ VERƏCƏK” bir hadisəni izah edir.
İsa Peyğəmbər hələ ikinci dəfə yer üzünə gəlməmişdir. Bu mübarək şəxsin ikinci dəfə gəlməsini bütün İslam və xristian aləmi gözləyir. Mehdi ilə olan ittifaqı da hələ baş tutmamışdır. Səid Nursi da bu sözlərində bu həqiqəti xatırlatmış və İsa Peyğəmbər və Mehdinin özündən “DAHA SONRAKI BİR TARİXDƏ GƏLƏCƏKLƏRİNİ” müjdələmişdir.
- Bəli HƏR VAXT SƏMAVATDAN MƏLAİKƏLƏRİ (səmadan mələkləri) YERƏ GÖNDƏRƏN və bəzi vaxtda insan surətinə vəz edən (salan) (həzrəti Cəbrayılın “dihyə” surətinə girməsi kimi) və ruhaniləri (cisim olmayıb gözlə görülməyən varlıqları; cin və mələkləri) aləm-i ərvahdan (ruhlar aləmindən) göndərib bəşər surətinə (insan formasına) təməssül etdirən (salan, cisimləşdirən), hətta ölmüş övliyaların çoxlarının ərvahlarını (ruhlarını) cəsəd-i misalıyla (varlığı maddi olmayan lakin cinsinin cəsədinə bənzəyən bədən) dünyaya göndərən bir Hakimi Zülcəlal (hər şeyə qadir olan uca Allah), HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAMI, İSA DİNİNƏ AİD ƏN MÜHÜM BİR HÜSN-Ü XATİMƏSİ (gözəl nəticəsi) ÜÇÜN, nəinki SƏMA-İ DÜNYADA (göylər aləmində) CƏSƏDİYLƏ (insani bədəniylə) MÖVCUD OLAN VƏ HƏYATDA OLAN HƏZRƏTİ İSA, bəlkə ALƏM-İ AXİRƏTİN (axirət aləminin) ƏN UZAQ GUŞƏSİNƏ GETSƏYDİ VƏ HƏQİQƏTƏN ÖLSƏYDİ, YENƏ BELƏ BİR NƏTİCƏ-İ ƏZİMƏ (böyük nəticə) ÜÇÜN ONU YENİDƏN CƏSƏD SAHİBİ EDİB DÜNYAYA GÖNDƏRMƏK, O HAKİMİN HİKMƏTİNDƏN UZAQ DEYİL… bəlkə Onun hikməti elə iqtiza etdiyi üçün (lazım olduğu üçün) VƏD EDİB VƏ VƏD ETDİYİ ÜÇÜN, ƏLBƏTTƏ, GÖNDƏRƏCƏK. (Mektubat, səh. 56-57)
Səid Nursi, bir daha İsa Peyğəmbərin ikinci dəfə yer üzünə gəlməsinin mütləq gerçəkləşəcəyini bildirir və mələklərin mövqeyini nümunə verərək bu mövzunu açıqlayır:
İsa Peyğəmbərin Axırzamanda yenidən dünyaya qayıdacaq olması Rəbbimizin möcüzələrindən biridir. Səid Nursi sözləriylə Quranda və hədislərdə xəbər verilən bu açıq həqiqəti dilə gətirir və İsa Peyğəmbərin Allahın icazəsi ilə yer üzünə ikinci dəfə gəlməsinin qəti həqiqət olduğunu açıqlayır.
Səid Nursi, mələklərin də Allahın icazəsi ilə lazım gəldikdə yer üzünə gəldiklərini söyləyir, İsa Peyğəmbərin da, Allahın təqdir etdiyi vaxt gəldikdə, yer üzünə geri qayıdacağını və Rəbbimizin elçisi kimi insanları həqiqi din əxlaqına dəvət edəcəyini izah edir. Mələklər, insanların bildiyi zaman və məkan aləmindən fərqli aləmdə yaşayarlar. Mələklərin yaşadığı aləmin, bizim bildiyimiz anlayışlardan kənar olduğuna işarə edən bir ayə belədir:
(Bu əzab) Yüksək mövqelərin sahibi olan Allahdandır. Mələklər və Ruh (Cəbrail) Ona doğru sayı əlli min ilə bərabər bir gün ərzində qalxırlar. (Məaric surəsi, 3-4)
Ayədə bildirilən “əlli min ilə bərabər bir gün” ifadəsi, mələklərin bizim məhdudlaşdığımız zaman məhfumu ilə məhdudlaşmadıqlarını göstərir. Həmçinin insana məlum olan zaman məhfumundan kənar bir həyat daha olduğunun və bu həyatın dünyadakına bənzər zaman və ya məkan məhfumundan asılı olmadığının dəlillərindən biridir. İsa Peyğəmbər da belə bir aləmdə yaşamaqda bilər (doğrusunu Allah bilər).
Mələklərin, Allahın istədiyi vaxtda təqdir etdiyi bir iş üçün dünyaya gəlmələri isə, digər aləmlərdən bizim aləmimizə keçməyin, Rəbbimizin icazəsi ilə mümkün olduğunu göstərir. Quranda mələklərin, bəzən Allahın insanlara vəhyini çatdırmaq, bəzən də möminlərə kömək etmək və onlara dəstək olmaq üçün, Allahın icazəsi ilə yer üzünə endikləri bildirilir:
O vaxt sən möminlərə demişdin: “Rəbbinizin göndərdiyi üç min mələklə köməyinizə çatması, sizə bəs etmirmi?” (Ali İmran surəsi, 124)
Allah qullarından istədiyi kimsəyə mələkləri əmrindən olan ruhla endirib buyurur: “Qullarımı xəbərdar edin ki, Məndən başqa İlah yoxdur. Məndən qorxun!” (Nəhl surəsi, 2)
Həmçinin, Quranda İbrahim Peyğəmbər və Lut Peyğəmbərə mələklərin elçilər kimi gəlib qövmlərinə gələcək əzabı xəbər verdikləri; Zəkəriyaya gəlib onu bir uşaqla müjdələdikləri; Məryəmə gəlib özünün seçilmiş olduğunu və İsa Peyğəmbərin doğumunu xəbər verdikləri bildirilir. Qurani Kərimin Peyğəmbərimiz Məhəmmədə Cəbrayıl vasitəsilə vəhy edilməsi və Peyğəmbərimizin Cəbrayılı görməsindən də bəhs edilir. Səid Nursi da mələklərin bu mövqeyini nümunə verərək, İsa Peyğəmbərin Axırzamanda insani bədəniylə ikinci dəfə yer üzünə gəlməsinin Allahın qanununa uyğun olduğunu və Allahın bu vədinin gerçəkləşəcəyini bildirir.
HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAMI, İSA DİNİNƏ AİD ƏN MÜHÜM BİR HÜSN-Ü XATİMƏSİ (GÖZƏL NƏTİCƏSİ) ÜÇÜN:
Səid Nursi “İSA DİNİNƏ AİD ƏN MÜHÜM BİR HÜSN-Ü XATİMƏSİ ÜÇÜN” sözləriylə Rəbbimizin “MÜHÜM BİR GÖZƏL NƏTİCƏ” üçün İsa Peyğəmbəri ikinci dəfə yer üzünə göndərəcəyini müjdələyir. İsa Peyğəmbərin yenidən yer üzünə gəlməsiylə, xristianlıq bütün batil inanc və batil tətbiqlərindən təmizlənəcək və İslama qayıdacaq.
Bu vəsilə ilə, xristianlıq İsa Peyğəmbərə vəhy edilmiş haqq vəziyyətinə qayıdacaq, müsəlmanlarla həqiqi İsəvilər arasında ittifaq qurulacaq və bu haqq ittifaq yer üzünə sülh və dinclik gətirəcək.
SƏMA-İ DÜNYADA (GÖYLƏR ALƏMİNDƏ) CƏSƏDİYLƏ (İNSANİ BƏDƏNİYLƏ) MÖVCUD OLAN VƏ HƏYATDA OLAN HƏZRƏTİ İSA:
Səid Nursi, bu sözləriylə İsa Peyğəmbərin da eynilə mələklər kimi, Allah qatında diri olduğunu və Allahın təqdir etdiyi vaxt gəldikdə yer üzünə gələcəyini söyləyir.
Mələklər, Allahın istəyi ilə müxtəlif dövrlərdə yer üzünə enir və təkrar Allah qatına çıxırlar. Lakin onların Allah qatına çıxmaları, əlbəttə, dünyada bizə məlum olan məhfumlara görə yox olmaları mənasını vermir. Onlar, təkcə başqa aləmə keçir və bizim qavraya bilmədiyimiz həyatlarına davam edirlər.
Eynilə İsa Peyğəmbərin Allah qatına alınmış olması da, öldüyü mənasını verməz. Necə ki, bir çox ayədə İsa Peyğəmbərin ölmədiyi açıq şəkildə bildirilir və bu həqiqət hədislərlə də bir daha təsdiq edilir. İsa Peyğəmbər da bizim qavraya bilmədiyimiz bir aləmdə diridir. Həmçinin, mələklərin iki aləm arasında, Allahın istəyi ilə, hərəkət etmələri də, Rəbbimiz istədiyi təqdirdə bunun çox asan olduğunu göstərir. İsa Peyğəmbər da, Allahın təqdir etdiyi vaxt gəldikdə, yer üzünə geri qayıdacaq və Rəbbimizin elçisi kimi insanları həqiqi din əxlaqına dəvət edəcək. Səid Nursi da bu sözləriylə bu həqiqəti dilə gətirir.
HƏZRƏTİ İSA” sözləriylə İsa Peyğəmbərin ölmədiyini, hələ də həyatda olduğunu və insani bədəniylə ikinci dəfə yer üzünə gələcəyini bildirir. Səid Nursi verdiyi bu məlumatlarla, İsa Peyğəmbərin şəxs-i mənəvi olmadığını açıqca göstərir və bu mübarək peyğəmbərin Axırzamanda Allahın bir möcüzəsi olaraq ikinci dəfə “İNSANİ BƏDƏNİYLƏ BİR ŞƏXS KİMİ YER ÜZÜNƏ GƏLƏCƏYİNİ” müjdələyir.
ALƏM-İ AXİRƏTİN (AXİRƏT ALƏMİNİN) ƏN UZAQ GUŞƏSİNƏ GETSƏYDİ VƏ HƏQİQƏTƏN ÖLSƏYDİ, YENƏ BELƏ BİR NƏTİCƏ-İ ƏZİMƏ (BÖYÜK NƏTİCƏ) ÜÇÜN ONU YENİDƏN CƏSƏD SAHİBİ EDİB DÜNYAYA GÖNDƏRMƏK, O HAKİMİN HİKMƏTİNDƏN UZAQ DEYİL:
Səid Nursi bu sözləriylə Rəbbimizin gücünün sonsuz olduğunu və hər istədiyini etməyə qadir olduğunu xatırladır və İsa Peyğəmbərin ikinci dəfə yer üzünə gəlməsinin Allahın icazəsi ilə mütləq gerçəkləşəcəyini ifadə edir. Bədiüzzamanın, İsa Peyğəmbərin gəlməsindən Rəbbimizin sonsuz gücünü dilə gətirərək bəhs etməsi, şübhəsiz ki, bu mövzuda nə qədər qəti qənaətə sahib olduğunun ən aydın göstəricilərindəndir.
Səid Nursi həmçinin burada bir nümunə verərək: “HƏQİQƏTƏN ÖLSƏYDİ, yenə belə bir nəticə-i əzimə (böyük nəticə) üçün Onu YENİDƏN CƏSƏD SAHİBİ EDİB DÜNYAYA GÖNDƏRMƏK, O HAKİMİN HİKMƏTİNDƏN UZAQ DEYİL” deyir. Səid Nursi bu sözləriylə açıqca “BİR İNSAN”dan bəhs etdiyini və İsa Peyğəmbərin şəxs-i mənəvi olmadığını göstərir.
Rəbbimizin təqdiriylə İsa Peyğəmbərin Axırzamanda “BİR ŞƏXS” kimi ikinci dəfə yer üzünə gələcəyini bir daha müjdələyir.
VƏD EDİB VƏ VƏD ETDİYİ ÜÇÜN, ƏLBƏTTƏ, GÖNDƏRƏCƏK: Allah, İsa Peyğəmbərin yenidən dünyaya gələcəyini bildirmişdir. O bu vədini mütləq yerinə yetirəcək.
Bütün bu dəlillər, Allahın gücünü və qüdrətini lazımınca təqdir edə bilmədikləri üçün, İsa Peyğəmbərin ölmədiyi və yer üzünə geri qayıdacağı həqiqətini rədd etməyə çalışan insanların, xeyli yanıldıqlarının göstəricisidir.
Unutmamaq lazımdır ki, Allah üstün güc və qüdrət sahibi və hər şeyə qadir olandır. İstədiyini istədiyi şəkildə yaradar. Elmi sonsuzdur. Allahın müəyyənləşdirdiyi müddət gəldikdə, böyük bir möcüzə baş verəcək və İsa Peyğəmbər dünyaya geri qayıdacaq. Bu həqiqət, ayələrlə və hədislərlə müjdələnilmişdir və bütün iman gətirənlərin üzərində düşünməli olduqları bir möcüzədir. Səid Nursi da Allahın bu vədini dilə gətirmiş, Quranda bildirildiyi kimi, Rəbbimizin vədini mütləq yerinə yetirəcəyini xatırladaraq, İsa Peyğəmbərin insani bədəniylə yer üzünə ikinci dəfə gəlməsinin “QƏTİ BİR HƏQİQƏT”
10)…HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAM GƏLDİYİ VAXT, hər kəsin ONUN HƏQİQİ İSA, olduğunu bilməsi lazım deyil. ONUN MÜKƏRRƏB VƏ HAVASSI (dərin imanlı yaxın tələbələri), nur-u iman (imanın nuru) ilə ONU TANIYAR. Yoxsa bədahət (birdən-birə və açıqca) dərəcəsində HƏR KƏS ONU TANIMAYACAQ… (Mektubat, səh. 60)
Səid Nursi, yer üzünə qayıtdığı ilk illərdə İsa Peyğəmbəri tanıya biləcək insanların sayının çox az olacağını bildirmişdir. Buna görə də, təkcə yaxın ətrafı və dərin iman sahibi tələbələri İsa Peyğəmbəri imanlarının nuru ilə tanıya biləcək, lakin bütün insanlar onun açıqca İsa Peyğəmbər olduğunu bilməyəcək:
HƏZRƏTİ İSA ƏLEYHİSSALAM GƏLDİYİ VAXT: Səid Nursi “İSA PEYĞƏMBƏR ƏLEYHİSSALAM GƏLDİYİ VAXT” sözləriylə bir neçə mühüm mövzuya aydınlıq gətirir. Səid Nursi “GƏLDİYİ VAXT” ifadəsiylə əvvəlcə İsa Peyğəmbərin “QƏTİ OLARAQ GƏLƏCƏYİNİ” müjdələyir. Səid Nursi buradakı “GƏLMƏK” feliylə isə, İsa Peyğəmbərin “mənəvi bir varlıq” olmadığını “BİR ŞƏXS” olduğunu açıqlayır.
Bir şəxs-i mənəvinin “gəlməsi” qeyri-mümkündür. Bir şəxs-i mənəvi ancaq “meydana gələ bilər”. “GƏLMƏK” hərəkəti “bir insanın edə biləcəyi bir hərəkət”dir. Səid Nursi da bu sözləriylə bu mühüm fərqi vurğulayır və İsa Peyğəmbərin bir şəxs kimi yer üzünə gələcəyi mövzusuna qətilik qazandırır.
ONUN HƏQİQİ İSA: Səid Nursi, “ONUN HƏQİQİ İSA” ifadəsiylə, İsa Peyğəmbərin mənəvi varlıq deyil, “BİR İNSAN” olacağını bir daha açıqlayır. Səid Nursi “HƏQİQİ İSA” deyərək, “BİR İNSAN”dan bəhs edir və İsa Peyğəmbərin başqa şəxslərdən olan fərqini isə, “HƏQİQİ” sözüylə konkretləşdirir. Səid Nursi həmçinin burada işlətdiyi şəxsiyyət ifadə edən “ONUN” sözüylə də İsa Peyğəmbərin “BİR ŞƏXS” olduğunu bir daha dilə gətirir. Səid Nursi həmçinin buradakı “HƏQİQİ İSA” sözləriylə İsa Peyğəmbərin, yer üzünə ikinci dəfə gəldikdə, yenə hamısı bir şəxs olan “saxta Məsihlər”dən fərqli olacağını vurğulamış və bu mübarək şəxsin “HƏQİQİ İSA PEYĞƏMBƏR” olacağını ifadə etmişdir.
İsa Peyğəmbər gəldikdə, Quran ayələrində və Peyğəmbərimizin hədislərində bildirilən işarələrə uyğun xüsusiyyətləriylə, bu saxta Məsihlərdən seçiləcək və Bədiüzzamanın ifadə etdiyi kimi, “həqiqi İsa Peyğəmbər” olacaq.
Səid Nursi burada “MÜKƏRRƏB VƏ HAVASSI” deyərək İsa Peyğəmbərin “DƏRİN İMANLI YAXIN TƏLƏBƏLƏRİ” olacağından bəhs etmişdir. Bir şəxs-i mənəvinin “tələbələri” və ya “yaxın ətrafı” olacağından bəhs edə bilmək əsla mümkün deyil. Lakin bir insanın tələbələri ola bilər.
Şübhəsiz ki, Səid Nursi da bu həqiqəti çox yaxşı bilir. İsa Peyğəmbərin tələbələrindən bəhs edərək, onun şəxs-i mənəvi olmadığını müsəlmanlara açıqlayır və mübarək şəxsiylə tələbələrinin başında bilavasitə çıxış edəcəyini xəbər verir.
ONU TANIYAR: Səid Nursi burada işlənən “ONU” sözüylə, yenə İsa Peyğəmbərin “BİR ŞƏXS” kimi gələcəyini ifadə edir. Bədiüzzamanın işlətdiyi “TANIYAR” ifadəsi isə, bu mövzunu heç bir etiraza yer verməyəcək şəkildə dəqiqləşdirir. “TANIMAQ” vəziyyəti, təkcə “BİR İNSAN”, “BİR ŞƏXS” üçün mümkün ola bilər. “Yaxın ətrafının bir şəxs-i mənəvini tanıması”, əlbəttə, qeyri-mümkündür.
Lakin Səid Nursi, dərin imanlı yaxın tələbələrinin imanın nuru ilə İsa Peyğəmbəri tanıya biləcəklərini ifadə edir. Əlbəttə ki, Səid Nursi bu məlumatı verərkən bu həqiqətlərdən xəbərdardır. Səid Nursi bu açıqlamaları olduqca şüurlu şəkildə vermiş və bu yolla İsa Peyğəmbərin, iman sahibləri tərəfindən tanına biləcək “BİR ŞƏXS” olduğunu qəti olaraq dəlilləndirmişdir.
HƏR KƏS ONU TANIMAYACAQ: Səid Nursi “HƏR KƏS ONU TANIMAYACAQ” sözləriylə İsa Peyğəmbərin kim olduğunu, gəldiyi ilk illərdə hər kəsin anlaya bilməyəcəyini, dolayısilə bütün insanların onu tanıya bilməyəcəyini ifadə edir. Səid Nursi bu sözləriylə yuxarıda qeyd edilən və insanlara aid bir vəziyyət olan “TANINMA” xüsusiyyətinə bir daha diqqət çəkir. Əgər Səid Nursi İsa Peyğəmbərin şəxs-i mənəvi olduğu qənaətində olsaydı, belə bir açıqlama verməzdi. İsa Peyğəmbərin tanınmasından bəhs etməzdi. Lakin Səid Nursi “ONU” sözüylə İsa Peyğəmbərin “BİR ŞƏXS” olduğunu bildirmiş və sonra da açıqca onu kimlərin tanıya bilməyəcəyini açıqlayaraq, bu vəziyyəti bir daha vurğulamışdır.
